Over de keuzes van uitgevers

De greep van de grachtengordel

Lucas van der Deijl, 10 mei 2016


Wie het wil maken in de literaire wereld, moet naar Amsterdam. Uitgevers, krantenredacties, prijsuitreikingen, sociëteiten, de CPNB, het Boekenbal, het Letterenfonds; alles gebeurt in de hoofdstad. Oud nieuws misschien. Maar produceert dit literaire centrum ook hoofdstedelijke literatuur? Geven Amsterdamse uitgevers vaker boeken uit over Amsterdamse personages dan andere uitgevers?


Met de data uit de Personagebank willen we de verscheidenheid in de fictieve samenleving onderzoeken. Maar dat niet alleen. Uiteindelijk hopen we mogelijke patronen in de verbeelding van personages beter te begrijpen of misschien zelfs te verklaren. Daarvoor moeten we kijken naar de 'producenten' van literatuur: schrijvers ten eerste, maar ook uitgevers spelen een belangrijke rol. Zij kiezen immers welke verhalen de boekhandel halen en dus bepalen hun voorkeuren deels het boekenaanbod.

Op onze kaarten valt op dat veel personages in Amsterdam wonen. Toevallig houden ook veel uitgevers kantoor in de hoofdstad, en dan 't liefst in een statig grachtenpand. Kijk maar:

Uitgeverijen uit de database


Deze kaart toont alle uitgeverijen die momenteel vertegenwoordigd zijn in de database (klik op de markers en ontdek welke fondsen dat zijn). Het zal niet verbazen dat de Amsterdamse uitgeverijen voor de meeste romans uit de selectie verantwoordelijk zijn: 165 romans komen van een Amsterdams huis, tegenover 42 boeken van uitgeverijen elders in Nederland of Vlaanderen.

Als we willen weten of Amsterdamse personages vaker rondlopen in romanwerelden die aan de grachtengordel werden geredigeerd, moeten we dus de personages uit deze twee groepen romans vergelijken. Als de standplaats van de uitgeverij geen verband houdt met de literatuur die zij op de markt brengt, dan verwacht je geen verschil tussen beide groepen. Tabel 1 toont deze vergelijking.

Tabel 1. Verband tussen standplaats van uitgeverijen en de woonplaats van personages in hun boeken

Uitgeverij Personage uit A'dam Personage uit elders Totaal
Amsterdams 186 (22.9 %) 627 (77.1 %) 813
Elders 9 (4.6 %) 188 (95.4 %) 197

De vergelijking wankelt nog want de tweede groep is klein en de invloed van Vlaamse literatuur ongetwijfeld groot. Maar dat neemt niet weg dat er nu wel degelijk een verband lijkt tussen de standplaats van de uitgeverij en de verbeelde domeinen in de vertellingen die zij laten drukken. Bijna 1 op de 5 personages uit een 'Amsterdamse' roman woont bij wijze van spreken bij de uitgever om de hoek. Voor personages uit romans van andere fondsen geldt dat slechts 1 op de 30 in de hoofdstad woont.

Blijkbaar vertellen niet alle schrijvers graag over (personages in) de hoofdstad, dus hoe moeten we die voorkeur van sommigen begrijpen? Een eerste, mogelijke antwoord is dus dat de postcode van de uitgever het aantal fictieve Amsterdammers voorspelt. Maar zeggen die cijfers dan iets over de selectiemechanismen bij deze uitgevers? Betekent het dat je als beginnend schrijver meer succes boekt bij de invloedrijke Amsterdamse uitgevers als je je vertelling (deels) in Amsterdam situeert? Komen dergelijke boeken eerder in aanmerking voor een prijs, een stipendium, een goede recensie? Of kiezen uitgeverijen elders in het land überhaupt voor een meer divers aanbod van verhalen?

Voor antwoorden op die vragen hebben we aan onze data niet genoeg en is ander onderzoek nodig. Wie suggesties heeft; laat wat van je horen. We herhalen het nog maar een keer: onze dataset is vrij toegankelijk en we staan open voor iedere samenwerking.