Vraag van een lezer

De vrouwelijke verbeelding (M/V)

Lucas van der Deijl, 2 mei 2016


De eerste resultaten van de Personagebank liegen er niet om: vrouwelijke personages hebben structureel andere rollen dan de fictieve mannen. Ze zijn jonger, minder vaak hoogopgeleid en hebben andere beroepen. Merkwaardig, maar zo makkelijk is het misschien niet. Moeten we die resultaten niet uitsplitsen per gender? vroeg een lezer ons. Schrijven mannelijke auteurs op een andere manier over vrouwen dan hun vrouwelijke vakgenoten? We zochten het uit.


Op het eerste gezicht zou je zeggen: ja, natuurlijk schrijven vrouwen op een andere manier over vrouwelijke personages. Mannen zullen nooit helemaal begrijpen wat het betekent om vrouw te zijn, net zo min als vrouwen dat voor mannen kunnen. Vrouwelijke schrijvers kunnen putten uit hun eigen, rijke ervaring van die complexe of misschien juist vanzelfsprekende identiteit. En dat doen schrijvers dan ook: mannen vertellen vaker over mannen en vrouwen vaker over vrouwen. Wie zich dus wil spiegelen aan de literatuur, of wie echte, gelaagde, herkenbare of juist absurde vrouwen in al hun verschijningsvormen wil leren kennen, vindt die misschien eerder bij vrouwelijke auteurs. Net zoals je zulke mannen eerder bij de mannelijke schrijvers aantreft.

Dat is althans de intuïtie. Om te beginnen laat genderidentiteit zich nooit voldoende beschrijven in de statische termen 'man' of 'vrouw'. De roman is bij uitstek een medium dat die nogal dominante tweedeling kan tegenspreken, onderzoeken en oprekken. Een mooi voorbeeld is Het jongensuur (1969) van Andreas Burnier (pseudoniem van Catharina Irma Dessaur), inmiddels ook opgenomen in de Personagebank. Het is het verhaal van het Joodse meisje Simone dat tot jongen wil 'metamorfoseren'. Maar ondertussen is ook de Tweede Wereldoorlog aan de gang - een 'jongensuur' van vijf lange jaren, als je onze geschiedschrijving mag geloven - en staat behalve haar identiteit als meisje ook haar joodse achtergrond onder druk. Burnier schreef kortom een indringend, gelaagd portret van een opgroeiend meisje dat een jongen wil zijn, maar in onze database is Simone stomweg vereeuwigd als 'vrouw'. Op een dieper niveau in de computer is ze zelfs gereduceerd tot een reeks enen en nullen. Als we personages op zo'n brute wijze platslaan, zijn generaliserende uitspraken dan nog wel mogelijk, legitiem?

Nee, misschien niet. Het is een gewetensvraag. Maar we zijn nu eenmaal boekhouders. De Personagebank is een literaire volkstelling en daarbij zijn hokjes noodzakelijk en onvermijdelijk. We hopen structurele patronen te vinden, geen individuele afwijkingen. En als we nu veronderstellen dat mannelijke personages in gelijke mate platgeslagen worden als vrouwelijke, kunnen we dan wel iets zeggen over de verschillen tussen die schematische karakters? Wij denken van wel.

Dus hoe zit het met die verschillen tussen personages van vrouwelijke auteurs tegenover die van hun mannelijke collega's? Natuurlijk is ons corpus nog klein (we hebben het over 576 vrouwelijke personages), dus enige voorzichtigheid is geboden. Maar vooralsnog zien we weinig verschillen. Vrouwelijke personages hebben bij vrouwelijke auteurs niet wezenlijk andere beroepen en het verschil in opleidingsniveau tussen personages van mannen en van vrouwen is nog klein. Nemen vrouwen de mannelijke blik over, of zijn er simpelweg weinig verschillen tussen de vrouwelijke verbeelding en de mannelijke fantasie?

Opleidingsniveau (N = 1369)

Top 10 Beroepen onder vrouwen door mannen

(N = 328)

Rang Beroep Frequentie
1 Scholier 29
2 Student 26
3 Huisvrouw 15
4 onbekend 12
5 Actrice 11
6 Prostituee 10
7 Verpleegkundige 7
8 Docent 6
9 Kunstenaar 5
10 Werkloos 5

Top 10 Beroepen onder vrouwen door vrouwen

(N = 241)

Rang Beroep Frequentie
1 Scholier 22
2 Student 17
3 Huisvrouw 11
4 Docent 8
5 Prostituee 7
6 Schrijver 5
7 onbekend 5
8 Secretaresse 4
9 Kunstenaar 4
10 Gepensioneerd 4